زاگرس در محاصره آتش ؛ نبرد نابرابر برای نجات ریه‌های سبز فارس

به گزارش خبرگزاری صداوسیمای مرکز فارس، دود از دامنه کوه بالا می‌رود و باد، شعله‌ها را وحشیانه از بوته‌ای به بوته دیگر می‌کشاند. چند جوان روستایی با شاخه‌های سبز و دبه‌های آب به سمت آتش می‌دوند. اینجا هر دقیقه تأخیر، چندین سال رویش طبیعت را خاکستر می‌کند. این، روایت تکراری روز‌های داغ تابستان در جنگل‌های زاگرس است؛ ریه‌های سبز ایران‌زمین.

زاگرس؛ شاهرگ حیاتی جنوب کشور

جنگل‌های زاگرس از مهم‌ترین ذخیره‌گاه‌های زیستی ایران هستند که بخش بزرگی از آنها در فارس قرار دارد. این عرصه‌ها فراتر از درخت و مرتع، سپر بلای فرسایش خاک، تغذیه‌کننده سفره‌های آب زیرزمینی و پناهگاه حیات‌وحش منطقه هستند.

استان فارس با دارا بودن ۲.۳ میلیون هکتار جنگل، رقمی معادل ۱۸ درصد جنگل‌های کشور و رتبه سوم مراتع، از کانون‌های اصلی پوشش گیاهی در جنوب کشور است. گونه‌هایی مانند بلوط، بنه، بادام کوهی و دیگر پوشش‌های گیاهی منطقه، بخش مهمی از زیست‌بوم زاگرس را شکل می‌دهند و آسیب به آنها تنها یک خسارت زیست‌محیطی نیست، بلکه به‌طور مستقیم بر زندگی مردم محلی نیز اثر می‌گذارد.

کارنامه سرخ زاگرس

وسعت خسارت‌ها نشان می‌دهد که شعله‌های آتش با چه سرعتی در حال بلعیدن این سرمایه ملی هستند.

منتصری، مدیرک ل منابع طبیعی و آبخیزداری فارس در این‌باره می‌گوید: در سه ماه نخست امسال، ۵۸ فقره آتش‌سوزی در جنگل‌ها و مراتع استان رخ داد که در آن حدود ۸۸۰ هکتار از عرصه‌های طبیعی از بین رفت. این آمار در مقایسه با ۶ هزار و ۵۰۰ هکتار آتش سوزی در مدت مشابه پارسال، نشان‌دهنده کاهش ۵ هزار و ۶۰۰ هکتاری است.

او با اشاره به یکی از سخت‌ترین آتش سوزی های اخیر در اوایل تیرماه که مهار آن چهار شبانه‌روز طول کشید، می‌افزاید: در این حادثه حدود ۳۰۰ هکتار از پوشش جنگلی شهرستان‌های کازرون و شیراز از بین رفت. برای مهار این آتش‌سوزی گسترده، ۲۰۰ نفر از نیرو‌های مردمی، امدادی و منابع طبیعی وارد میدان شدند.

به گفته منتصری، شهرستان‌های کازرون، ممسنی، رستم، کوهچنار و شیراز بیشترین فراوانی آتش سوزی مراتع را در استان دارند.

از بی‌احتیاطی تا تیشه عمد بر ریشه بلوط‌ها

بررسی کارشناسان نشان می‌دهد در کنار تغییرات اقلیمی، خشکسالی‌های پی‌درپی و گرمای طاقت‌فرسای تابستان در فارس، ردپای عامل انسانی در بیشتر این حوادث دیده می‌شود؛ عواملی که گاه از سر بی‌احتیاطی است و گاه با انگیزه‌های سودجویانه و به‌صورت عمدی رخ می‌دهد.

در بخش غیرعمدی، زنجیره‌ای از رفتار‌های ناآگاهانه دخیل است؛ از آتش زدن بقایای کاه و کلش مزارع توسط کشاورزان در مجاورت عرصه‌های ملی که به قلب جنگل سرایت می‌کند، تا ته‌سیگاری که بی‌مهابا از شیشه خودرو به بیرون پرتاب می‌شود و بی‌احتیاطی گردشگران در روشن کردن آتش؛ هر کدام می‌تواند جرقه‌ای ویرانگر بر پیکر نحیف زاگرس باشد.

اما بخش تاریک‌تر ماجرا، آتش‌سوزی‌های عمدی است که این روز‌ها تیشه بر ریشه جنگل‌های فارس می‌زند. این آتش های ساختگی معمولاً با دو هدف عمده انجام می‌شود: نخست، خشک کردن و از بین بردن درختان برای تصرف اراضی و دوم، سوزاندن مخفیانه درختان بلوط برای تولید زغال.

خط و نشان قانون در برابر آتش‌افروزان

قانون برای مهار این بحران ساکت ننشسته است، بر اساس ماده ۴۷ قانون حفاظت و بهره‌برداری از جنگل‌ها و مراتع، مجازات ایجاد آتش‌سوزی عمدی در عرصه‌های ملی بین ۳ تا ۱۰ سال حبس است.

مدیر کل منابع طبیعی فارس با تأکید بر برخورد بدون اغماض با متصرفان، بر قاطعیت مراجع قضایی در این زمینه پافشاری می‌کند. اقدامی که وارد مرحله عملیاتی نیز شده است.

ابراهیم پیرزادیان، جانشین فرمانده یگان حفاظت سازمان منابع طبیعی کشور اعلام کرد: تنها در یک ماه اخیر، پنج نفر از عاملان آتش‌سوزی عمدی در عرصه‌های منابع طبیعی فارس دستگیر و به مراجع قضایی تحویل داده شده‌اند.

او همچنین به شناسایی و بازداشت ضربتی فردی اشاره کرد که فیلم آتش‌افروزی عمدی‌اش در فضای مجازی فارس دست‌به‌دست می‌شد و با رصد اطلاعاتی یگان حفاظت، به‌سرعت دستگیر شد.

نبرد نابرابر در ارتفاعات صعب‌العبور

اصلی‌ترین گره مهار آتش در فارس، پشتیبانی و جغرافیاست. دره‌های عمیق و ارتفاعات سر به فلک کشیده زاگرس در فارس، عبور و مرور زمینی را به کابوسی برای امدادگران تبدیل کرده است. در این نبرد نابرابر، زمان طلایی مهار آتش در مسیر‌های پیاده‌روی طولانی هدر می‌رود.

بابک سروری، فعال محیط‌زیست در فارس، نبود بالگرد اختصاصی در زمان وقوع حوادث را پاشنه آشیل عملیات می‌داند و می‌گوید: داوطلبان و نیرو‌های محلی هرچقدر هم که باانگیزه باشند، شیب‌های تند و گرمای شدید هوا رمق آنها را پیش از رسیدن به خط آتش می‌گیرد. بالگرد در دقایق اولیه، پیش از آنکه ابزار آب‌پاشی باشد، ابزار انتقال سریع نیرو‌های تازه‌نفس به ارتفاعات است؛ ابزاری برای نجات ثانیه‌ها.

هم‌افزایی؛ کلید مدیریت بحران

سرهنگ غلام تابش، فرمانده یگان حفاظت منابع طبیعی فارس با تاکید بر ضرورت هماهنگی بین‌دستگاهی می‌گوید: مدیریت آتش‌سوزی بدون هم‌افزایی نیرو‌های امدادی، نظامی، تشکل‌های مردمی و هلال‌احمر ناممکن است.ما با فعال‌سازی خانه‌های اطفای حریق مشارکتی، پایش مستمر نقاط پرخطر و آموزش همیاران طبیعت در تلاشیم تا زمان طلایی واکنش را به کمترین حد ممکن برسانیم.

فراتر از سوختن درختان؛ پیامد‌های چندلایه آتش سوزی

آتش‌سوزی در زاگرس را نمی‌توان تنها به تخریب درختان و پوشش گیاهی محدود کرد، این آتش سوزی‌ها زنجیره‌ای از بحران‌ها را به دنبال دارد:

۱. فرسایش خاک: نابودی پوشش گیاهی باعث شست‌وشوی خاک حاصلخیز و جاری شدن سیلاب‌های گل‌آلود می‌شود.

۲. تهدید تنوع زیستی: گونه‌های نادر جانوری و گیاهی زاگرس در این آتش‌سوزی‌ها منقرض یا آواره می‌شوند.

۳. بحران سلامت: دود ناشی از حریق (حاوی ذرات معلق خطرناک PM۲.۵) هوای شهر‌های همجوار را سمی می‌کند.

۴. مهاجرت جوامع محلی: نابودی مراتع، کشاورزی و منابع آبی را فلج کرده و به فقر و حاشیه‌نشینی دامن می‌زند.

۵. گرمایش زمین: نابودی این ریه‌های سبز، ذخایر عظیم کربن را آزاد کرده و تغییرات اقلیمی را شتاب می‌بخشد.

نسخه التیام؛ از مشارکت مردمی تا پایش فناورانه

برای نجات زاگرس، باید از اقدامات مقطعی به سمت برنامه‌ریزی جامع حرکت کرد:

• توانمندسازی معیشتی جوامع محلی: با توسعه مشاغل جایگزین و سبز مانند زنبورداری، بوم‌گردی و کشت گیاهان دارویی، وابستگی مردم به جنگل کاهش یافته و خود به اولین محافظان زاگرس تبدیل می‌شوند.

• تجهیز به فناوری پیشرفته: استقرار سامانه‌های ماهواره‌ای هشدار زودهنگام و پهپاد‌های پایشگر در نقاط داغ، در کنار ساخت پایگاه‌های اطفای حریق، نیاز‌های حیاتی استان هستند.

• فرهنگ‌سازی و گزارش‌گری مسئولانه: تبدیل گزارش تخلفات زیست‌محیطی (مانند دود کوره زغال‌گیری) به یک مسئولیت اجتماعی شهروندی.

• گردشگری مسئولانه: آموزش شیوه‌های صحیح خاموش کردن آتش به مسافران در مبادی ورودی مناطق جنگلی.

جنگل‌های زاگرس نیازمند مرهم

آتش‌سوزی در زاگرس فارس، یک حادثه فصلی گذرا نیست؛ زخمی کاری است بر پیکر طبیعت ایران. نبرد جان‌برکفان طبیعت دوست با دست‌های خالی در برابر زبانه‌های آتش، بدون تأمین تجهیزات پیشرفته، پشتیبانی هوایی و آموزش همگانی، نبردی نابرابر و فرساینده باقی خواهد ماند.

زاگرس، این ریه سبز ایران، بیش از هر زمان دیگری به مراقبت نیاز دارد؛ مراقبتی که از یک ته‌سیگار خاموش‌نشده تا تصمیم‌های کلان مدیریتی را در بر می‌گیرد.

نوشین اکوان 
تحریریه خبرگزاری صدا و سیما ، مرکز فارس