پنجمین رویداد «جمعه‌های تئاتر شهر» برگزار شد

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، در پنجمین رویداد «جمعه‌های تئاتر شهر» که عصر روز جمعه بیست و نهم خرداد در تالار مشاهیر تئاتر شهر برگزار شد، فیلم مستند «تمرین آخر - تعزیه حر دلاور» به کارگردانی مرحوم ناصر تقوایی و تهیه‌کننده‌گی اداره کل هنر‌های نمایشی به نمایش درآمد و پس از آن محمدحسین ناصربخت پژوهشگر تعزیه و نمایش ایرانی و نویسنده و کارگردان تئاتر که مدیریت تولید این مستند را نیز به عهده داشت، درباره نحوه ساخت اثر، چگونگی دعوت از زنده‌یاد تقوایی و دیگر روایت‌های مرتبط با این فیلم سخنرانی کرد.

کورش سلیمانی رئیس مجموعه تئاترشهر در ابتدای این برنامه درباره ویژگی‌های فعالیت‌های هنری مرحوم تقوایی در حوزه‌های مختلف ادبیات و سینما گفت: آثار ناصر تقوایی، سرشار از اندیشه، نبوغ، خلاقیت، میهن‌پرستی و اخلاق است؛ نگاهی درست به فلسفه بودن، چگونه زیستن و از حیث تکنیکی و شناخت درام و سینما، آثاری همیشه درخشان و آموزنده. این آثار صرفاً تعدادی فیلم سینمایی درجه یک نیستند، بلکه سال‌ها می‌توانند برای ما همچون مکتب و مدرسه‌ای ماندگار باشند. او فیلم‌هایی، چون «آرامش در حضور دیگران»، «صادق‌کرده»، «نفرین»، «ایران»، «ناخدا خورشید»، «کاغذ بی‌خط» و دیگران ساخت؛ سریال «دایی‌جان ناپلئون» را آفرید؛ مستند‌های «باد جن»، «اربعین»، «تمرین آخر - تعزیه حر دلاور»، «تاکسی‌متر»، «فروغ فرخزاد» و ... را ساخت و حتی فیلم کوتاه و داستان نوشت. پس نگاهی به کارنامه او نشان می‌دهد که تقوایی برای ساختن تصویری از دنیایی بهتر برای هموطن ایرانی، برای گفت‌و‌گو با مردم و گسترش دانایی و انسانیت، از هر راهی بهره گرفت. او سال‌ها تلاش و مبارزه کرد؛ گاه پیروز شد و گنجینه سینما و هنر و فرهنگ ما را پربار ساخت و آنگاه که نشد و نتوانست، پس این ما بودیم که فرصتی گران‌بها را برای غنی‌تر کردن جهان هنر ایرانی از دست داده و زیان دیدیم.

سلیمانی افزود: تعزیه، چنانکه شما بهتر از من می‌دانید، جایگاهی بسیار مهم در فرهنگ ایران، هنر ایران و به ویژه هنر‌های نمایشی ما دارد و یکی از نماد‌های نمایش ایران در جهان است. دری گران‌بهاست که ما هنوز به آن نرسیدیم؛ شاید ظاهراً و سطحی به آن پرداخته‌ایم، اما به شکلی عمیق و همه‌جانبه به آن نپرداخته‌ایم. در حالی که نه تنها از لحاظ دینی و معنوی (چنان که در روستا‌های کرمانشاه، تعزیه اجرا می‌شد و مادرم از کودکی‌اش تعریف می‌کرد که می‌رفتند تعزیه می‌دیدند و صادقانه و با ایمان کامل اشک می‌ریختند) بلکه در سادگی‌اش، هر حرکت و هر اقدامی برای زنده نگه داشتن تعزیه، امری ملی و بسیار با اهمیت است. تعزیه از جهت تکنیکی نیز بسیار غنی و الهام بخش است و کارگردان‌های معتبر جهان از تکنیک‌های یگانه تعزیه بار‌ها و به شکل‌های گوناگون بهره برده‌اند؛ امری که در تئاتر خودمان جز معدود تلاش‌های ارزنده‌ای که هرگز کافی نیست، مغفول مانده است و دانشجویان هنر و تئاتر ما هم وظیفه دارند در این زمینه بیشتر کار کنند.

مشهورترین نمایش ایرانی در سطح جهان شبیه‌خوانی است

محمدحسین ناصربخت نویسنده، کارگردان، مدرس و پژوهشگر تعزیه و نمایش ایرانی که در زمان ساخت این اثر به عنوان مدیر تولید فیلم در کنار زنده‌یاد ناصر تقوایی حضور داشت، با ارائه توضیحاتی از ضرورت‌های ساخت این مستند گفت: ما در کانون نمایش‌های آئینی و سنتی از سال‌ها پیش در پی آن بودیم که تعزیه و دیگر نمایش‌های ایرانی را به جهانیان معرفی کنیم، زیرا مشهورترین نمایش ایرانی در سطح جهان، بی‌گمان شبیه‌خوانی است. البته پیش از ما بزرگانی، چون بهرام بیضایی، عنایت شهیدی و علی نصیریان برای شناساندن و بهره‌گیری از نمایش‌های ایرانی بسیار کوشیدند. پیش از انقلاب نیز سمیناری مفصل با موضوع تعزیه در شیراز برگزار شد که بعد‌ها مجموعه مقالات آن در ایران ترجمه شد. دردوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی هم تلاش شد تا تعزیه حضوری برجسته و بین‌المللی در رویدادهایی، چون جشنواره «آوینیون» فرانسه داشته باشد که در این زمینه هم اتفاقات موثری برای معرفی هرچه بهتر تعزیه و هنر شبیه‌خوانی افتاد.

ناصربخت ادامه داد: اعضای کمیته به این نتیجه رسیدند که برای تکمیل پرونده ثبت جهانی، باید اسناد تعزیه‌خانه‌های سراسر کشور، مقالات و پژوهش‌های انجام‌شده را جمع‌آوری کنیم و ۲ فیلم بسازیم، یک فیلم بلند که مجلس کاملی از تعزیه را معرفی کند و یک فیلم ۱۰ دقیقه‌ای که مهم‌تر بود و باید اجزا، عناصر، تاریخچه، آسیب‌ها و خطرات پیش‌روی تعزیه را به‌عنوان میراث ناملموس نشان می‌داد و در پایان، راهکار‌هایی برای زنده‌نگهداشتن آن ارائه می‌کرد. برای این کار، از ناصر تقوایی دعوت کردیم تا فیلمبرداری را بر عهده گیرد. او راهنمایی‌هایی از ما خواستند و ما کوشیدیم بهترین تعزیه‌خوانان آن روز ایران را گرد آوریم. نسخه‌ای هم که انتخاب شد «نسخه میرزا عزا کاشانی» بود که نمایشی‌ترین مجالس تعزیه را نوشته است. ویژگی آثار میرزا عزا این است که تعزیه را از منظر نمایشی به اوج رسانده؛ پیش از او نسخه‌های قدیمی‌تری در قزوین، تفرش و دیگر مناطق داشتیم، اما نسخه او را به دلیل نمایشی‌بودنش برگزیدیم.

این مدرس و پژوهشگر حوزه نمایش‌های ایرانی در بخش دیگری از صحبت‌های خود گفت: پس از ثبت جهانی پرونده تعزیه، مقرر شد فوراً اقداماتی برای تأسیس «بنیاد تعزیه» انجام شود تا از این میراث نگهداری کند؛ اما متأسفانه تا امروز این بنیاد ایجاد نشده است. در حالی که ما همچنان به آرشیوی جامع، موزه‌ای برای نمایش اسناد، کتابخانه‌ای برای گردآوری نسخه‌ها و محلی برای مراجعه پژوهشگران نیاز داریم و نکته غم انگیزتر این که اکنون بهترین آرشیو‌های شناخته‌شده تعزیه، در واتیکان است، در حالی که همه مواد و اسناد آن در ایران وجود دارد و هیچ کانون و بنیادی هم برای تمرکز و دسترسی پژوهشگران فراهم نیست یعنی همان خواسته‌ای که در پایان فیلم‌های تقوایی و موسوی بر آن تأکید شد، همچنان برجای مانده است.

ناصربخت با اشاره به محتوای طراحی شده در فیلم «تمرین آخر - تعزیه حر دلاور» وتمایز آن با تعزیه اصیل تصریح کرد: ناصر تقوایی در این فیلم مستند، الزامی برای نمایش دقیق از تعزیه اصلی نداشت؛ او فیلمی الهام‌گرفته از تعزیه ساخت که جنبه‌های سینمایی را نیز رعایت کرده است. این فیلم «تمرین» است؛ از این‌رو نباید انتظار تعزیه کامل داشته باشید. در تعزیه، تمرین و اجرا همواره پیشِ روی تماشاگر انجام می‌شود و فاصله‌ای میان آن ۲ نیست. اما ناصر تقوایی با انتخاب زوایای دوربین، نورپردازی و بهره‌گیری از معماری بنا، جای خالی تماشاگر را پر کرده است؛ برای نمونه، امام و اهل‌بیت را به طبقه بالا می‌برد تا جایگاهی نمادین بسازد، یا صحنه توبه حر را در بازار نشان می‌دهد و از آئین «خون‌بست» (بستن دست به قرآن و شمشیر) و معماری زواره بهره می‌گیرد. او همچنین با قاب‌بندی‌های دقیق و نورپردازی باریکه‌نور، فضایی تأمل‌برانگیز آفریده است. نکته دیگر اینکه، ناصر تقوایی در جابه‌جاییِ زمانیِ برخی صحنه‌ها، به دنبال رسیدن به معنای پنهان واقعه بوده و نه ثبت عینی آن؛ بنابراین، اگر پژوهشیِ تعزیه، فیلم را با اصل مجلس بسنجد، ناهماهنگی‌هایی خواهد یافت. با این حال، بازی‌ها همچنان بر همان ژست‌های اغراق‌آمیز و ویژگی‌های نمایشِ میدانیِ تعزیه استوار است و او در جنس بازی دخالت چندانی نکرده، جز اینکه گاهی برای کنترل کادر و فیلمبرداری، از بازیگران می‌خواسته مکث بیشتری داشته باشند. طبیعتاً وقتی دوربین از یک سو می‌گیرد، بازیِ چهارسویِ تعزیه به یک‌سویه تبدیل می‌شود و بخشی از پویایی میدانی از دست می‌رود، اما ناصر تقوایی با گرفتن زوایای گوناگون سعی در جبران آن داشته است. به هر روی، «تمرین آخر - تعزیه حر دلاور» فیلمی است با وفاداری به عناصر تعزیه، اما یک مجلس کامل تعزیه نیست؛ چون اجرای کامل آن مجلس، نزدیک به ۶ ساعت طول می‌کشد و شخصیت‌های فرعی نیز هرکدام قطعات و شهادت‌های جداگانه‌ای دارند.

این پژوهشگر در پایان صحبت‌های خود بیان کرد: بسیاری از تعزیه‌خوانان، این آئین را سینه‌به‌سینه و در کنار مجلس آموخته‌اند و شاید نتوانند به روشنی شرح دهند که چه می‌کنند؛ اما ضرورت دارد پژوهشگرانی بنشینند و این گنجینه را از نظر بازی، موسیقی، آداب و تأثیرات متقابل فرهنگی بررسی کنند. امید که روزی بنیاد تعزیه شکل گیرد و تمام اسناد و نسخه‌ها گردآوری شود تا این میراث سترگ، چنان که شایسته آن است، پاس داشته شود.